Sami Flamuri – Theodor Ippen 1904

0
25

Shqiperia e vjetër… nga e cila citojmë: “Tri orë poshtë Shkodrës pranë fshatit Shën Gjergj derdhet në Bunë nga e djathta e saj , një lum i vogël i cili buron nga liqeni i Shasit , që shtrihet në veri të Bunës rreth gjysëm ore larg saj. Bregu i djathtë dhe i majtë i liqenit perbëhen nga vargje kodrash , ndersa pjesa sipërme dhe e poshtme është e rrafshët. E para është një fushë e vogël moçalishte , mjaftë e pashendetëshme ku ndodhet fshati i vogël shqiptar Brinja.
Pas këtij fshati , vargu i kodrave gjatë bregut të djathtë të liqenit , quhet mali i Brinjës… Vargu i kodrave në të majtë të bregut të liqenit është i zhveshur dhe shkëmbor . Në lartësinë që ngrihet mbi pjesën e siperme të liqenit , shtrihen rrënojat e një vendbanimi të moçëm që quhet Shas dhe që i ka dhënë emrin liqenit të vogël. Kisha latine këtë qytet që ishte qendër ipeshkvnore e quante Svacia.
Emri tani i ka kaluar një fshati të vogël , i cili ndodhet në luginën rrezë kodrave në anën e pertejme ku kalon rruga nga Shkodra për në Tivar . Në fshat ku banorët janë muhamedan , vendi i rrënojave quhet “Kishat”…4. “Rrenojat e Shasit , të njohura nga populli me emrin “Kishat” , shtrihen siper fshatit muhamedan Shas , të djegur nga malazezët gjatë luftës së fundit (viti 1877).
Ato qendrojnë mbi vargun e zhveshur dhe shkëmbor të kodrave , që nga ana jugperëndimore e ndajnë Anamalin prej pellgut të vogël të liqenit të Shasit të krijuar nga lumi i Bunës. Po t’i shohesh nga poshtë germadhat janë mjaft ipresionuese .
Mbi një tarracë të shpatit të kodres duket një grup ndertesash të rrethuara prej të cilave njera ngrihet më lart se të trjerat e mbi to shquhen konturet e një qyteti të vogël të fortifikuar . Por kur afrohesh zhgënjehesh fort . Muret e rrënuara janë ruajtur keq dhe kalojnë njëngjyrëshe e pa trajtë mbi shkëmbin aty pranë , pa arritur të japin një ide të qartë mbi planimetrinë e qytetit. Muri rrethues i qytetit që duket se formonte një drejtkëndësh të perzgjatur mbi kurrizin e kodrës dhe perfshinte dy pjerrësitë ansore , ruhet vetem pjesërisht në lartësi , në qoshet verilindore , ku arrinë gjithsesi në dy bojë njeriu.
Në të dallohen dy porta . Njëra që mezi arrinë madhësinë e një porte shtepije , prej të ciles hyjmë në qytet dhe një tjeter që ndodhet mbi shpatin e pjerrët nga ana e liqenit. Brenda qytetit spikasin rrënojat e një kishe , të cilat ndodhen në afersi të portës së parë në një sop mbi kurrizim e kodrës. Ajo formon një drejtkëndësh të përzgjatur me një apsidë mbi të cilën ngrihej krejt e veçuar kulla. Brendësia është e mbushur me gërmadha dhe shkurre , megjithatë dallohet që ndertesa ndahej në dy ambiente ; në narteksin dhe sallën. Nga lartësia ku ndodhet kisha , të kënaq papritur një pamje e bukur , ku midis gjelbrimit spikasin njollat blu mbi pasqyren e liqenit të Shasit , i rrethuar bujshëm nga kodërvargu i gjatë dhe pyllëzuar deri në rrezë të Malit të Brinjës , i cili pasqyrohet në ujrat e liqenit .
Ky u sherbente dikur malësorëve të fisit të Shkrelit në veri të Shkodrës , si kullosë dimërore , ndersa sot bënë pjesë në Malin e Zi. Skaji perendimor i liqenit futet në një fushë të vogël moçalore shumë të dëmshme për shëndetin. , në anë të së cilës ndodhet fshati Brija apo Brinjë.
Në grupin e gërmadhave në tarracen mbi Shas , pra jashtë mureve rrethuese , dallohen tri kisha . Njera prej tyre , me perjashtim të një muri anësor të rrëzuar , ruhet ende mjaftë mirë. Me planimetri drejtëkëndëshe ajo ka një apsidë të së njëjtes formë , të mbuluar me kube gjysmësferike , muri i pasëm i të cilës , dikur i zbukuruar me afreska , pershkohet nga një dritare e lartë dhe e ngushtë. Në pjesen e përparme të kishës ruhet porta me një timpan gjysmërrethor dhe një dritare e lartë me prirje gotike. .
Në krahun e majtë të portës janë murosur tri epitafe që lexohen me veshtirësi . Njëri prej tyre është i vitit 1262 dhe permend një peshkop me emrin Markus. Qyteti në mesjetë ka qenë shumë i njohur nën emrin Suacia , Soacia , sllavisht Svaç , emër që tani në formën Shas i ka mbetur fshatit fqinjë. Ai ka qenë residence e një peshkopi katolik , priste monedhat e veta prej bakri dhe ende në vitin 1332 banorët e tij , ashtu si ata të Antivarit (Tivarit) , Ulqinit , Shkodrës dhe Drivastit (Drishtit) , quheshin latinë (kupto të besimit katolik N.B.) , çka tregon deri në ditët tona per sundimin e elementit romanik në nomeklaturen topografike të Shqiperisë veriore. Megjithse qyteti kishte rënë , ai banohej ende në vitin 1413”

Burimi/Facebook